Wat is het effect van schonere lucht op het klimaat?

De totale hoeveelheid zonnestraling aan het aardoppervlak speelt een belangrijke rol in de energiebalans van de aarde – de balans tussen de hoeveelheid energie die de aarde opneemt, en weer uitstraalt. (Bron: KNMI - Energiebalans van de aarde). Variaties in de totale hoeveelheid zonnestraling aan het aardoppervlak op tijdschalen van tientallen jaren worden bijna volledig bepaald door de mate van bewolking. Variaties in de inkomende zonnestraling van de zon zelf, waaronder de 11-jarige zonnecyclus, zijn hiermee vergeleken klein (Bron: The Sun and Climate Change | Center for Science Education).

De opwarming van de aarde is het gevolg van een toename van de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer, met name CO₂. Deze opwarming door menselijk toedoen is enkele tientallen jaren deels gemaskeerd door luchtverontreiniging, vooral ook in Europa. Door het steeds meer opschonen van de atmosfeer is Europa de laatste jaren sneller opgewarmd dan de rest van de wereld [2]. Een andere belangrijke reden waarom Europa sneller opwarmt dan gemiddeld, is de snelle opwarming van noordelijke gebieden zoals Siberië en het noordpoolgebied in de winter. Als de wind nu uit die richting komt is deze (veel) minder koud dan vroeger. Hierdoor worden de winters in Europa snel minder koud.

Nederland warmt dus sneller op dan het wereldwijde gemiddelde door de toename in broeikasgassen. Recent is deze opwarming voor Europa sinds 1850-1900 op +2.3 graden warmer geschat, terwijl dit voor het wereldwijde gemiddelde ongeveer +1.3 graden is [1]. Een groot deel van deze opwarming is in de laatste tientallen jaren gebeurd. In 2023 was Europa in totaal 0.9 graden opgewarmd ten opzichte van de periode 1991-2020 [1].

In een klimaatbericht (31 augustus 2022) schrijft het KNMI: “Schonere lucht versterkt de opwarming: Zwavel beïnvloedt het klimaat op twee manieren. De zwaveldeeltjes reflecteren zonlicht en hebben daardoor een direct koelend effect. Er is ook een indirect effect via bewolking: wolken worden witter en leven langer. Door de schonere lucht is door beide effecten de hoeveelheid zonnestraling die de grond bereikt toegenomen. Het wolkeneffect is niet groot, maar de bewolking is meetbaar afgenomen en reflecteert minder zonlicht. ”(Bron: KNMI - Zonnestraling in 2019; KNMI - Schonere lucht, hogere temperaturen).

Vooral sinds de eeuwwisseling neemt de zonneschijn in Nederland toe (minder bewolking), mogelijk dus gerelateerd aan het schoner worden van de lucht in Europa [3]. Minder bewolking gedurende het zomerhalfjaar draagt waarschijnlijk bij aan klimaatopwarming. Recent onderzoek laat zien dat de opwarming door broeikasgassen ook op wereldschaal  wordt versterkt door afnemende bewolking [4]. Voor Nederland is dit versterkte opwarmende effect  in het klimaatsysteem nog niet kwantitatief onderzocht.

In de winter leidt minder bewolking (en minder mist) juist tot afkoeling, vooral in de nacht kan de temperatuur tijdens opklaringen flink zakken. In het jaargemiddelde zal het verschil in het effect van de temperatuurverandering door minder bewolking tussen zomer en winter en in de zomer elkaar compenseren.