Worden El Niño's erger door klimaatverandering?

Worden El Niño's erger door klimaatverandering?

Om deze vraag te beantwoorden moeten we eerst bij het begin beginnen: wat is El Niño? El Niño is een natuurlijk klimaatverschijnsel waarbij delen van de Stille Oceaan een tijd lang warmer worden. De invloed van deze schommeling in zeewatertemperatuur op het weer is wereldwijd. Peruaanse vissers gaven in de 19de eeuw El Niño zijn naam: in sommige jaren rond Kerst was het water rond de Peruaanse kust zo warm dat vissen wegbleven. El Niño – in het Spaans ‘het kerstkind’ – was voor hen een niet erg gewenst ‘kerstkind’. Ook nu nog wordt de temperatuur van het zeewater gebruikt om de sterkte van El Niño aan te gegeven. De meest gebruikte maat is de temperatuur van het zeewater aan het oppervlak in de Stille Oceaan in een bepaald gebied. De bekendste is de zogenoemde Nino3.4 index: de zeewatertemperatuur langs de evenaar in het gebied tussen 5°Z.B. en 5°N.B. en tussen 170°W.L. en 120°W.L.

Maar El Niño is veel meer dan de lokale zeewatertemperatuur. En de gevolgen van een El Niño blijven dan ook niet beperkt tot de Peruaanse kust of de Stille Oceaan. Het water in de oostelijke helft van de Stille Oceaan kan opwarmen doordat de wind tijdens een El Niño warm water naar het oosten blaast. Er ontstaat een terugkoppeling waarbij verschillende factoren een rol spelen: wind, de hoeveelheid koud water die omhoog komt, de warmtebalans en veranderingen in waar neerslaggebieden zich vormen. Normaal gesproken ligt er een neerslaggebied boven Zuidoost-Azië. Dit trekt tijdens een El Niño naar het oosten richting Stille Oceaan. Dit brengt allereerst droogte in Indonesië en de Filippijnen met zich mee. Maar daarnaast verandert ook het weer in grote delen verderop in de wereld. Sommige regio’s worden warmer, andere juist kouder, sommige natter, andere droger. In bijvoorbeeld delen van zuidelijk Afrika en Australië is vaker droogte tijdens El Niño. En in Zuid-Brazilië en Uruguay valt dan juist vaak meer regen. Zowel extreme droogte als extreme neerslag kan leiden tot mislukte oogsten. En dat kan op zijn beurt weer leiden tot hogere voedselprijzen wereldwijd.

Een relatieve maat voor El Niño

Nu is door klimaatverandering de wereldgemiddelde temperatuur hoger geworden. Ook de zeewatertemperaturen langs de evenaar zijn gemiddeld hoger. De gemiddelde Nino3.4 index gaat dan ook langzaam maar zeker omhoog. De verschuiving in de neerslagpatronen tijdens een El Niño hangt echter niet af van de absolute zeewatertemperatuur. Het hangt af van de verschillen tussen oost en west. Om dit te beschrijven kan de sterkte van een El Niño daarom beter worden aangeduid door een relatieve maat. In de relatieve maat wordt rekening gehouden met klimaatverandering. Het ECMWF – het Europees centrum voor weersverwachtingen – gebruikt daarom sinds kort de zogenaamde relatieve Nino3.4 index (Nino3.4-rel) [1,2]. Deze relatieve index beschrijft hoe warm het Nino3.4 gebied is ten opzichte van de zeewatertemperatuur in de hele tropische gebied tussen 20°Z.B. en 20°N.B, zie Figuur 1. Als we in deze Nino3.4-rel index op langere termijn een verandering zouden zien, zou deze samenhangen met veranderingen in de luchtstromingen erboven. Dit zou dan het gevolg zijn van klimaatverandering op El Niño. Zo’n verandering is nu niet duidelijk zichtbaar. Daarmee zijn er op dit moment nog geen aanwijzingen dat klimaatverandering grote veranderingen in El Niño veroorzaakt.

Figuur 1. Nino3.4 en relatieve Nino3.4 voor de periode 1982 - begin 2026. Beide indices zijn voor de zeewatertemperatuur in het gebied langs de evenaar tussen 5°Z.B. en 5°N.B. en tussen 170°W.L. en 120°W.L, en geven de afwijking weer ten opzichte van wat normaal is voor de periode 1991-2020. Bron: ERA5 dataset en ECMWF[1]/KNMI.

De gevolgen van El Niño

Zoals gezegd zijn de gevolgen van El Niño merkbaar in grote delen van de wereld. Dit noemen we teleconnecties. De effecten van teleconnecties worden meestal uitgedrukt in grotere of kleinere kansen op bijvoorbeeld droogte of extreme neerslag. Er moet nog meer onderzoek gedaan worden om te bepalen of en hoe deze teleconnecties veranderen. Wat wel zeker een rol speelt is dat de gevolgen tegenwoordig bovenop het effect van klimaatverandering komen. Ofwel, een El Niño kan tegenwoordig sterkere gevolgen hebben, omdat deze plaatsvindt in een wereld die door klimaatverandering al warmer is geworden. Want de absolute temperaturen in de tropen zijn wel gestegen. En de absolute waarde van de zeewatertemperatuur is een belangrijke factor voor bijvoorbeeld verdamping, luchttemperatuur en het transport van vocht. El Niño en de gevolgen ervan kunnen dus eigenlijk niet worden beschreven met een enkel getal. En de gevolgen van El Niño zijn dus eigenlijk een optelsom van klimaatverandering en El Niño.

Wat merken we hier in Nederland eigenlijk van? De invloed van El Niño is in Nederland zeer beperkt. Er is een niet erg sterk verband met een iets verhoogde kans op meer neerslag in het voorjaar. Maar zelfs als we er in Nederland niet direct iets van merken, dan nog kunnen we wel wat merken van de wereldwijde gevolgen. Per slot van rekening hangen veel voedselstromen en economieën met elkaar samen.

[1] Tim Stockdale 2026: Measuring the strength of El Niño – introducing Relative Niño indices. ECMWF Media Centre Post June 2026.

[2] Geert Jan van Oldenborgh et al 2021: Defining El Niño indices in a warming climate. Environ. Res. Lett. 16 044003.