Wat is de invloed van klimaatverandering op de Veluwe?

In een eerdere KlimaatHelpdesk vraag beantwoord door Carine Homan, blijkt dat alle KNMI scenario’s (KNMI, 2023) drogere zomers en nattere winters voor Nederland voorspellen met gemiddeld hogere temperaturen en in de zomer meer warme dagen boven de 30 ⁰C. Met name droge en hetere zomers hebben grote gevolgen voor de natuur op de Veluwe.

Hoog en droog?

Van alle bossen in Nederland komt ongeveer 70% voor op de ‘hoge zandgronden’ (CLO, 2025a): dit zijn hooggelegen gebieden met een zandige ondergrond. De Veluwe is het grootste gebied. Maar in vergelijkbare gebieden zoals de Utrechtse Heuvelrug, de Sallandse Heuvelrug of de Hondsrug in Drenthe komen ook dergelijke bossen voor. Figuur 1 laat de hooggelegen Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug goed zien. Al deze gebieden hebben drie gemeenschappelijke kenmerken. 1) Het zijn oude stuwwallen ontstaan in de voorlaatste IJstijd, doordat ijsmassa’s vanuit Scandinavië zand voor zich uit en omhoogduwden. 2) Als gevolg hiervan liggen de gebieden vandaag de dag hoger dan het omliggende landschap. 3) Het grondwater ligt vaak erg diep waardoor het onbereikbaar is voor de wortels van bomen en planten. De gebieden zijn ook belangrijke infiltratiegebieden van regenwater. Infiltratiegebieden zijn plekken waar het regenwater langzaam zakt naar diepere grondlagen waar het uiteindelijk het grondwater bereikt.

Dat oude grondwater heeft een hele goede kwaliteit en is een belangrijke bron voor natuurgebieden rondom de Veluwe, zoals het oosten van de Veluwe, de Randmeerkust, de Gelderse Vallei en Flevoland (zie Figuur 1). Ook wordt er grondwater opgepompt om te gebruiken als drinkwater. In de lagere gebieden rondom de Veluwe zit het grondwater niet diep onder de grond, maar komt dit juist aan de oppervlakte (dit heet kwel). Deze gebieden zijn erg nat van nature, daarom zijn hier in het verleden veel sloten en ontginningskanalen gegraven om het overvloedige regenwater snel af te voeren.

Een drogere en hetere zomer zorgt voor een slechte waterbalans tussen vegetatie, bos en de bodem. Een hogere temperatuur (en als dit samengaat met hogere zoninstraling) zorgt voor grotere transpiratie van water door bomen (transpiratie is het proces waarbij planten en bomen water afstaan aan de lucht) (Ge et al., 2013). Als gevolg van warmere en drogere zomers, verliezen bomen en de bosbodem daardoor sneller vocht en ervaren eerder en langer droogte stress. Op de Veluwe kunnen boomwortels alleen water krijgen via regenwater in de bodem, omdat het diepe grondwater onbereikbaar is voor de boomwortels. Omdat zandgrond slecht regenwater kan vasthouden, zal langdurige droogte snel leiden tot uitdroging van de bosbodem en tot een watertekort. Ook zullen (natuurlijke) beken in drogere en hetere zomers eerder en langer droogvallen, wat weer gevolgen heeft voor dieren en planten die afhankelijk zijn van stromend water. De laatste 25 jaar is de hoeveelheid neerslag in de winter toegenomen, maar de grondwaterstanden dalen juist op de Veluwe. Dit kan komen omdat de stijging van temperatuur en daarmee de verdamping een groter effect heeft op de grondwaterstanden dan een stijging van de neerslag in de winter.

Zieke bomen

Vroeger hadden grote delen van de Veluwe ook al last van zomerdroogte, maar dit proces wordt wel versterkt door klimaatverandering (van Huijgevoort et al., 2020). Een extra probleem is de neerslag van stikstof uit de lucht, afkomstig van landbouw, verkeer en industrie. Dat leidt tot een sterke bodemverzuring in de zandgebieden. Door deze verzuring zijn essentiële mineralen (belangrijke voeding) voor bomen en planten uitgespoeld en is het microbiële bodemleven (bijvoorbeeld bacteriën en schimmels) zwaar aangetast, met als gevolg dat de boomvitaliteit, de gezondheid van de bomen, sterk afneemt (Erisman et al., 1998) en de gevoeligheid voor ziekten en plagen toeneemt.

Periodieke uitbraken van ziektes, zoals door de Letterzetter (Ips typographus, een hout-etende kever) in de afgelopen jaren, worden erger door langdurige zomerdroogte. Bij de Letterzetter gaan complete Fijnspar bossen dood (Stereńczak et al., 2020). Bij een infectie van de Letterzetter, graven de kevers gangen net onder de bast van de bomen, waardoor bomen doodgaan. Uiteindelijk gaan ook gezonde bomen dood. Het is aangetoond dat al verzwakte bomen extra gevoelig zijn voor deze infecties, waardoor de ziekte zich snel kan verspreiden naar gezonde bomen. Figuur 2 toont de gevolgen van de Letterzetter op een groep sparren.

Omgaan met verandering

Gemiddeld hogere (winter en voorjaars) temperaturen zorgen er ook voor dat planten eerder in bloei komen, tot wel 20 dagen eerder ten opzichte van 1940-1968 (CLO, 2025b). Dit heeft weer gevolgen voor rupsen die eerder in het seizoen uitkomen. Vogels, zoals de Koolmees, zijn sterk afhankelijk van deze rupsen tijdens het broedseizoen. Wanneer koolmezen hun eieren niet ook eerder gaan leggen, betekent dat veel jonge koolmezen zullen sterven omdat er geen voedsel beschikbaar is (Visser et al., 2006). Bovendien zal een warmer klimaat ook leiden tot migratie van soorten die oorspronkelijk in meer zuidelijke gebieden voorkomen. Dit hoeft geen probleem te zijn. Om de bossen op de Veluwe meer klimaatbestendig te maken, worden er nu al (zuidelijke) boomsoorten aangeplant die beter om kunnen gaan met langdurige droogte. Maar bij een verder opwarmend klimaat neemt het risico ook toe dat sommige aangeplante soorten invasief worden en de oorspronkelijke soorten geen ruimte meer geven (van Maaren et al., 2024).

Langdurige zomerdroogte leidt ook tot een lagere groei van bomen. In een studie aan 10 boomsoorten die ook op de Veluwe voorkomen, is een forse afname in groei gemeten (Weemstra et al., 2013). Dit heeft ook grote gevolgen voor de CO₂ opname van bossen. Bossen, ook die op de Veluwe, dragen in belangrijke mate bij aan de vastlegging van CO₂, en daardoor aan het verminderen van het broeikaseffect. Temperatuurextremen, zoals in hete droge zomers, leidt tot een sterke afname van deze CO₂ vastleg capaciteit, en in sommige gevallen zelfs tot een netto CO₂ uitstoot, dat het broeikaseffect juist versterkt (van der Woude et al., 2023).

Omdat toekomstige zomers droger worden en winters natter, zal dit ook leiden tot grotere verschillen in de hoeveelheid bodemwater. Sommige boomsoorten kunnen hier goed mee omgaan, maar de Beuk (Fagus Sylvatica) is bijzonder gevoelig hiervoor (Michelot et al. 2012). De gezondheid van bomen neemt sterk af. Daardoor worden bomen gevoeliger voor schimmelinfecties en gaan eerder dood.

Ook de groei van jonge bomen in het bos wordt door klimaatverandering beïnvloed. Hogere zomer temperaturen en lage regenval tijdens het groeiseizoen (eind voorjaar en zomer) leidt tot minder nieuwe jonge bomen, en dit effect verschilt sterk per boomsoort (Köning et al., 2025). Deze nieuwe bomen bepalen de toekomst van het bos. Als er minder nieuwe bomen komen van bepaalde soorten, zal het bos er in de toekomst anders uitzien.

Brand

Drogere en hetere zomers leiden ook tot meer natuurbranden. Hoewel heidebranden nog steeds het grootste aandeel uitmaken van alle natuurbranden in Nederland (Stoof et al., 2024), is de verwachting dat ook het aantal bosbranden sterk zal toenemen. Dit heeft onder andere ook te maken met veranderingen in het bosbeheer. In dit beheer dat nu ongeveer 30 jaar wordt uitgevoerd, wordt meer dood hout achtergelaten in het bos om de biodiversiteit te vergroten en om bomen van essentiële voedingsstoffen te voorzien. Dood en rottend hout levert namelijk belangrijke voedingsstoffen voor bomen, die via het verteerde materiaal langzaam vrijkomen in de bosbodem. De oorspronkelijke voedingsstoffen in de bosbodem zijn namelijk door de bodemverzuring al lang uitgespoeld en daardoor onbereikbaar geworden voor boomwortels.

Dode takken zorgen echter wel voor een forse toename in brandbare biomassa. Tijdens langdurige droogte zullen dode takken zo droog worden dat deze snel vlam kunnen vatten (Lambrechts et al., 2024). Omdat tijdens lange droogteperioden ook het grondwater dieper zit, is het voor de brandweer lastiger om dit als bluswater te gebruiken. Omdat sommige bosgebieden op de Veluwe ook afgelegen liggen, zal de brandweer in de toekomst veel meer moeite hebben om deze branden nog te blussen.

Tot slot. De dalende trend in grondwaterstanden laat zien dat het grondwater dat wordt aangevuld door regenwater nu al negatief wordt beïnvloed door klimaatverandering. Dit heeft grote gevolgen voor de watervoorraad in het diepere grondwater. In de toekomst is er daarom mogelijk nog minder grondwater beschikbaar voor menselijk gebruik, met in de toekomst nadelige effecten op de winning van drinkwater op de Veluwe (van Huijgevoort et al., 2020).