Zijn biologische of plantaardige zuivelproducten beter voor het milieu?

Ons voedselsysteem veroorzaakt een belangrijk deel van de klimaatverandering. Vanuit het voedselsysteem komen broeikasgassen vrij zoals koolstofdioxide (CO₂), methaan (CH₄), en stikstofoxide (N₂O). Het totale systeem van voedselproductie en consumptie veroorzaakt wereldwijd 34% van de uitstoot van broeikasgassen. En landbouwproductie en verandering van landgebruik dragen daarin het meeste bij (Lorenz & LAL, 2023). Verandering van landgebruik is bijvoorbeeld het kappen van bossen of het in gebruik nemen van savannes. Deze grond kan dan gebruikt worden voor akkerbouw (mais, soja) of veeteelt.

Koeien zijn een grote bron van de uitstoot van broeikasgassen. De landbouwproductie als geheel veroorzaakt 11% van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen. Maar liefst 73% daarvan komt van deze herkauwers (OECD, 2019). Herkauwers zijn dieren als koeien, geiten en schapen. Die dieren produceren veel methaan (CH₄) bij de vertering van grassen en kruiden. Methaan is een broeikasgas dat 25 keer zo sterk is als CO₂.

Naast effecten op het klimaat heeft de voedselproductie ook een effect op het land- en watergebruik. Onderstaande grafieken laten de verschillen zien tussen verschillende eiwitproducten. In grafiek 1 zie je hoeveel uitstoot van broeikasgassen een product veroorzaakt. In grafiek 2 staat hoeveel land nodig is om een product te maken. En grafiek 3 laat zien hoeveel water nodig is per kg product. De grafieken laten zien dat sojadrink het beste scoort op de uitstoot van broeikasgassen en watergebruik, en dat melk en yoghurt net iets beter scoren dan sojadrink op landgebruik.

Vanwege de milieubelasting wil de Nederlandse regering dat Nederlanders minder dierlijk en meer plantaardig eiwit consumeren (Vellinga et al., 2024). Het doel is 50% dierlijk en 50% plantaardig eiwit in 2030. Tussen 2019 en 2021 is een onderzoek uitgevoerd. Uit dat onderzoek blijkt dat de verhouding aan het verschuiven is: op dat moment was het nog 59% dierlijk en 41% plantaardig eiwit. Een afname van de consumptie dierlijk eiwit naar 40% kan leiden tot 25% minder uitstoot van broeikasgassen (Gezondheidsraad, 2023).

Plantaardige zuivel is dus voor het klimaat de beste keus. Want een volledig plantaardig voedingspatroon helpt om de uitstoot van broeikasgassen te verlagen (Masino et al., 2023).

Maar een volledig plantaardig voedingspatroon is niet de enige optie om je voedingspatroon aan te passen aan de grenzen van de planeet. Het ‘EAT Lancet’ voedingspatroon laat zien dat het met een gemengd voedingspatroon met per week drie keer vlees, twee keer vis, twee keer vegetarisch en dagelijks twee porties zuivel mogelijk is om een bevolking van 10 miljard mensen te voeden (Voedingscentrum, 2019; Willet et al., 2019). In Wageningen is een model ontwikkeld dat berekent wat de optimale combinatie van plantaardige en dierlijke eiwitten in ons voedingspatroon is. Een Europees voedingspatroon met 40% dierlijk en 60% plantaardig eiwit leidt tot 81% minder uitstoot van broeikasgassen en 60% minder landgebruik. Een volledig plantaardig voedingspatroon draagt dus veel bij. Uit de berekeningen blijkt ook dat een klein aandeel dierlijke productie de landbouw nog slimmer maakt dan het volledig plantaardige model. Dit komt doordat varkens en kippen allerlei reststromen uit de landbouw kunnen eten. Daardoor wordt het ruimtegebruik van de landbouw kleiner en blijft er meer ruimte over voor natuur. De inspanning om extra voedingsstoffen aan het volledig plantaardige voedingspatroon toe te voegen, leidt tot meer uitstoot van broeikasgassen (Simon et al., 2024). Koeien komen in het circulaire model niet voor. Zij kunnen namelijk niet zomaar alles eten zonder ziek te worden. Een presentatie van het model voor een optimaal voedingspatroon voor mens en planeet vind je hier.

Nederlanders eten gemiddeld 76 gram eiwit per dag. Dat is meer eiwit dan iemand nodig heeft. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid is 0,83 gram eiwit per kg lichaamsgewicht (bijvoorbeeld 58 gram voor iemand van 70 kg) (Voedingscentrum, 2025a). Bij intensief sporten gaat de aanbevolen hoeveelheid trouwens wel omhoog. Maximaal twee keer de aanbevolen dagelijkse inname is nog veilig (RIVM, 2024b). Niet meer eiwitten (of ander voedsel) eten dan je nodig hebt, helpt het milieu trouwens ook.

Verschillen tussen biologische en gangbare productie algemeen

Moeten yoghurt en melk naast plantaardig ook nog biologisch zijn? Aan de ene kant gebruikt de biologische landbouw geen kunstmest. Dat scheelt CO₂ omdat kunstmest maken veel energie kost. Biologische landbouw is beter voor het bodemleven. Ook wordt er bij biologische landbouw meer koolstof in de bodem opgeslagen. Aan de andere kant heb je voor biologische landbouw meer grond nodig, omdat de productie per hectare 19 tot 25% lager is (Lorenz & Lal, 2023). Per hoeveelheid product is dus meer land nodig. Of het uiteindelijke effect op de uitstoot van broeikasgassen van biologische productie beter of slechter is, is niet bekend (Lorenz & Lal, 2023). Biologische productie heeft wel andere voordelen, bijvoorbeeld voor biodiversiteit en schoon grondwater. Dat komt omdat er geen (of minder) bestrijdingsmiddelen worden gebruikt.

Verschillen tussen biologische en gangbare productie specifiek voor melkvee/zuivel

De biologische melkveehouderij stoot één derde minder broeikasgassen uit per hectare (Migchels et al., 2023). Maar omdat er in de biologische landbouw minder vee is per hectare, is de opbrengst wat lager. Op die manier is de uitstoot van biologische melk ongeveer gelijk aan de uitstoot van gewone melk.

De biologische melkveehouderij gebruikt minder krachtvoer, geen kunstmest en geen chemische bestrijdingsmiddelen. Ze is goed voor natuurdoelen en sluit aan bij het behalen van de doelen van de Kaderrichtlijn Water (Migchels et al., 2023). En ook voor het dierenwelzijn is biologische melkveehouderij beter (Voedingscentrum, 2025d).

Voedingspatroon en gezondheid

Ook gezondheid is een reden om voor een bepaald voedingspatroon te kiezen. Als we kijken naar gezondheid heeft dierlijke zuivel voordelen ten opzichte van plantaardige alternatieven. Zo verlaagt zuivel de kans op darmkanker en verlaagt yoghurt het risico op diabetes type 2. Voor zuivelalternatieven is niet bekend wat de langetermijneffecten op onze gezondheid zijn. Ook is dierlijke zuivel een belangrijke bron van calcium en de vitamines B2 en B12. Plantaardige alternatieven zijn niet altijd verrijkt met deze voedingsstoffen. Het kan daardoor niet als gelijkwaardige vervanger voor dierlijk zuivel gezien worden (Voedingscentrum, 2025c).

Aan biologische producten mogen geen voedingsstoffen worden toegevoegd (met uitzondering van de bij wet verplichte toevoegingen zoals jodium in brood). Hierdoor kan een biologisch plantaardig zuivelalternatief voor dit aspect niet gezien worden als een gelijkwaardige vervanger (European Commission, 2018).

De Gezondheidsraad concludeert dat het consumeren van meer plantaardige eiwitten gezonder is (Gezondheidsraad, 2023). Milieucentraal geeft praktische adviezen voor het vervangen van zuivel. Op deze site staat dat alternatieven voor zuivel volwaardig zijn als ze calcium en vitamine B12 bevatten. Met de aanscherping van de richtlijnen moeten alternatieven ook vitamine B2 bevatten. Voor een overzicht van de criteria kan je op deze pagina terecht.

Een volledig plantaardig voedingspatroon heeft extra vitaminen en mineralen nodig. Dat heeft ook een effect op het klimaat. In een Zweeds onderzoek bleek dat je een volledig plantaardig voedingspatroon moet aanvullen met zuivel- en vleesvervangers, die aangevuld met calcium, vitamine B12, vitamine D en ijzer (Eustachio Colombo et al., 2021). ’Op die manier kan het nog steeds binnen de norm van 1,6 kg CO₂ per dag vallen. Het Wereldnatuurfonds heeft onderzocht hoe een voedingspatroon er in Nederland uit kan zien dat zoveel mogelijk binnen de grenzen van de planeet blijft (WWF, 2023). Ook in dit voedingspatroon is nog steeds plaats voor dagelijks één tot twee porties vloeibare zuivel. Wel moet de hoeveelheid plantaardig eiwit naar 64 tot 74%.

Overige overwegingen

Voedsel is ook een persoonlijke keus. Naast berekeningen gebaseerd op milieueffecten zijn er ethische, culturele en geografische redenen voor het kiezen van een bepaald voedingspatroon (WHO 2019). Niet alle voeding is overal beschikbaar. Zo is er op de Tibetaanse hoogvlakte misschien weinig andere keus dan te leven van yaks en kunnen in de Arctische gebieden Inuit misschien niet zonder zelf gevangen vis en robbenvlees omdat import van (gezond) westers voedsel te duur is. Ook hebben mensen hierin culturele voorkeuren.